Afhankelijk van onze persoonlijke visie, de gezinssituatie, de beschikbare ruimte, kunnen verschillende keukenconcepten de voorkeur krijgen. De keuken als ‘plaats om te koken' is al langer een te beperkte begripsverklaring.
Woonkeuken
De keuken als centrum van de woning is een concept dat vandaag erg in trek is en vooral bij jonge gezinnen met kinderen de voorkeur geniet. Hobbykoks zijn er ook voor gewonnen en het schrappen van de traditionele eetkamer in het voordeel van een ruimere woonkeuken, is een overweging die bijval kent.
De keuken is immers veel meer dan een plaats waar alleen maar gewerkt (gekookt) wordt. Het is zowat dé ontmoetingsplaats bij uitstek voor het ganse gezin. Afhankelijk van de indeling van de woning, wordt de keuken zelfs de en ‘ontvangstruimte' inkom voor intimi van het gezin.
Vanuit die ‘multifunctionaliteit' is het ook logisch dat het uitzicht – kleuren en materialen – verandert en aansluit bij de globale woonsfeer. Diverse warme houtsoorten, maar ook hedendaagse lakkleuren zijn actueel.
Open keuken
De open keuken wordt eigenlijk spontaan een ‘woonkeuken' gezien ze zich opent naar de andere woonvertrekken. We zien heel veel open keukens in nieuwbouwappartementen, waar ze als ‘truc' worden toegepast om de beperkte oppervlakte te camoufleren en/of de woonruimte zo groot mogelijk te houden.
Een open keuken vereist de discipline om alles netjes op te ruimen, want alle rommel is zichtbaar vanuit de zithoek! De inrichting/aankleding moet afgestemd zijn op de aanpalende ruimte waarnaar ze opent, om er aldus optimaal in te integreren. Een open keuken is ook kritischer voor wat storende elementen t.o.v. de verdere bewoning betreft: hinderlijke geuren kunnen de ganse woning vullen, het geluid van de vaatwasser of andere keukenapparatuur is hoorbaar terwijl iemand naar TV kijkt.
Een voordeel is ontegensprekelijk de contactvriendelijkheid t.o.v. de andere bewoners: men kan ermee converseren, de kinderen in de gaten houden, enz.
Gesloten keuken
Dit begrip hoeft eigenlijk geen verdere toelichting. Het is dan wel een traditioneler concept, maar daarom niet te verwerpen.
Sommige mensen koken graag geïsoleerd om er zich helemaal op te concentreren.
Na het koken wil men de aangerichte troep niet meer zien en rustig van de maaltijd genieten in een andere ruimte, de eetkamer.
Wie minder gedisciplineerd is en na het koken niet meteen de keuken opruimt, hoeft zich daarvoor niet te schamen en trekt gewoon de deur dicht!
Om dezelfde reden kan men zich voor de keuken een totaal verschillende stijl en kleurkeuze veroorloven.
Zo kan een moderne keuken in een verder klassiek ingerichte woning, voor zover ze maar gesloten is.
Bijkeuken
De bijkeuken is een praktisch en veelzijdig gegeven. Ze vervangt vaak de ontbrekende kelder, vervult de functie van ‘washok' (wasmachine en droogkast), biedt ruimte aan voorraden (extra koelkast of diepvriezer) en is helemaal het einde als er een directe toegang is vanuit de garage. Ook bij nieuwbouwappartementen zien we steeds vaker een bijkeuken opduiken - annex open keuken - al wordt de ruimte meteen alweer afgeknaagd doordat de individuele verwarming, het elektrisch schakelbord e.d. er ook een onderkomen vinden.
De moderne keuken is opgebouwd rond 4 zones, die elk hun specifieke functie hebben: de ‘droge' voorbereiding van het eten, de ‘natte' voorbereiding, het eigenlijke koken en de berging. De ‘droge' voorbereiding omvat het verpakken, uitpakken, snijden en het gebruik van keukentoestellen als de keukenrobot.
Onder de ‘natte' voorbereiding verstaan we het wassen van de voedingswaren (groenten, fruit, vis…) alsook de vaat, voor zover die niet door de vaatwasmachine kan worden overgenomen. Tevens komt in dit deel meestal ook de afvalverwerking aan bod.
Het kookgedeelte zit uiteraard gecentraliseerd rond de kookplaat (evt. fornuis), maar omvat ook de berging van alle bijhorend kookgerei (potten, pannen, enz.), het binnen handbereik houden van specerijen, en niet te vergeten de ovens.
Wat de berging betreft, wordt dit deel van de keukeninrichting al te vaak verwaarloosd. Ze dient niet alleen rijkelijk voorhanden te zijn, maar vooral ook aangepast aan de verschillende te bewaren producten. Kookgerei, voeding (verse en conserven), huishoudtoestellen,… alles eist zijn plaats op.
Bij een vierkante schikking van de vier functies liggen de overgangen het kortst en meest logisch bij elkaar.
De gezinsomvang, de frequentie van het inkopen doen, hebben logischerwijze invloed op de te voorziene berging (volume en aard). In een woonkeuken moet plaats gereserveerd worden voor borden, glazen, bestek,… zaken die anders in de eetkamer een plaats krijgen.
Ergonomie
Het praktische aspect van een keuken en de aandacht voor ergonomie liggen erg dicht bij elkaar. Een keuken die immers onhandig is om in te werken, kan ook nooit praktisch zijn! De lichaamsbouw, leeftijd en de eetgewoonten (samen eten, veel afzonderlijk eten) van de keukengebruikers dient het keukenontwerp te sturen.
Bovendien is er voor elke taak in de keuken een optimale hoogte, te bepalen vanuit een houding met rechte rug. Voor de spoelbak varieert de ideale hoogte tussen 87 cm en 101 cm. De voorbereiding situeert zich tussen 84 en 103 cm, terwijl dat voor het kookgedeelte tussen 84 en 98 cm ligt. Het actuele aanbod keukenmeubilair speelt hierop in en is dan ook verkrijgbaar in zeer sterk uiteenlopende hoogten (vb. 66,5 tot 104 cm). Het hoger inbouwen van de vaatwasser (+30 cm) vermindert de te leveren inspanning voor invullen en uitladen met de helft, doch verkleint ook het beschikbare oppervlak voor het werkblad.
Gebruiksgemak zit vaak in vele kleine details. Zo is de openingshoek van de kastdeuren een belangrijk gegeven. Deuren die slechts 90° openen gaan al vlug hinderen bij het uitnemen of inzetten van de kastinhoud. Ze beperken bovendien het overzicht op de kastinhoud. Moderne keukens bieden scharnieren met een openingshoek van 110° tot zelfs 165°.
Bovenkasten die behoorlijk hoog reiken, worden beter uitgerust met vouw- en klapdeuren of ook liftdeuren die parallel aan het meubel bewegen. Dit werkt niet alleen plaatsbesparend, maar voorkomt tevens dat men het hoofd stoot tegen de openstaande deuren. Het automatisch en zacht sluiten van de laden is vandaag zowat standaard.
Het volstaat dat men de lade een duwtje geeft – dat kan dus terwijl men de handen vol heeft! - om ze automatisch te laten sluiten, waarbij de laatste centimeters van de beweging wordt afgeremd, zodat alles zonder beschadiging en in stilte verloopt.
Inrichting
Het uitzicht van de keuken mag dan al onze aandacht opeisen, voor de dagelijkse tevredenheid is een uitgekiende indeling van de kasten aanzienlijk belangrijker. Laden genieten de voorkeur boven kasten met legplanken, omdat ze een veel beter overzicht bieden op de inhoud en dankzij de nieuwste interieurs ook bijzonder praktisch kunnen worden ingedeeld.
Voor een optimaal gebruik past men ze aan naar de inhoud. Zo volstaat 15 cm hoogte voor de meeste conserven, terwijl 30 cm ladehoogte de meeste (wijn)flessen kan bevatten. Het combineren van de verschillende ladehoogten maximaliseert het opbergvolume.
Een rolluikkast is ideaal om allerhande zaken bij de hand te houden, terwijl ze ook weer snel verdwijnen voor een opgeruimde indruk. Kleine elektrische huishoudapparaten (koffiezet, toaster, blikopener) liggen meteen gebruiksklaar als er ook nog een stekkerlijst wordt ingebouwd.
Vergeten we evenmin de tussenruimte tussen onder- en bovenkasten, waar keukenaccessoires die men grijpklaar wil hebben – vb. keukenrolhouder, lessenaar voor het kookboek, keukenmessen,… - een plekje vinden.
‘Apothekerskasten' hebben al lang de weg naar de keuken gevonden, doch naast heel wat kwaliteiten hebben ze ook nadelen: goed gevuld zijn ze erg zwaar en moeilijk te openen, terwijl ze in een smalle keuken de doorgang kunnen blokkeren.
Maatvoering
Decennia lang was 60 cm de standaard maatvoering voor de keuken. Keukenkasten waren 60 cm breed en even diep, maar ook heel wat toestellen (koelkast, fornuis, vaatwasser…). De 60 cm breedte verzwakt als standaard en we zien nu veel meer 90 cm en zelfs 120 cm opduiken, vooral bij ladenkasten. Ook kookplaten evolueren naar 90 cm breedte, terwijl samenstellingen van kookplaat met grill of friteuse ook op 90 cm uitkomen.
Niet alleen de breedte evolueert, ook de diepte van de onderkasten neemt toe, waardoor flexibeler kan worden ingespeeld op de verschillende woonsituaties. Het overschakelen op onderkasten met 68 cm diepte i.p.v. de gebruikelijke 60 cm, betekent een winst van liefst 20% aan bergruimte! Diepere onderkasten kunnen ruimte geven aan een lijst met verborgen stopcontacten achteraan het werkblad.
De elementen worden niet langer tot één geheel aan elkaar geschakeld, doch worden vaker in losse groepjes gecombineerd, wat bijdraagt tot het creëren van de woonsfeer in de keuken.
