Dossier: Duurzaam en energiezuinig bouwen

Wat verstaat men onder duurzaam bouwen?

Achter het woord “Duurzaam” gaan 2 betekenissen schuil. Enerzijds verwijst het naar een lange levensduur en anderzijds naar de zorg voor het milieu. In de bouw verwijzen we met duurzaam bouwen naar een combinatie van die 2 betekenissen.
Duurzaam bouwen gaat uit van (ver)bouwen met respect voor mens en milieu, zonder dat dit ten koste gaat van het comfort van de bewoner.

Duurzaam bouwen doelt namelijk op twee essentiële principes:

een woning die zuinig omgaat met energie en nauwelijks afhankelijk is van fossiele brandstoffen
een woning die is opgebouwd uit bouwmaterialen die het milieu zo weinig mogelijk belasten. Hierbij moet worden gedacht aan milieuvriendelijke grondstoffen en aan materialen die zeer lang mee gaan, eenvoudig gerecycleerd kunnen worden of weinig afval achterlaten.

Een energiebewuste duurzame woning steunt op een paar basisregels. Hoe strenger je deze regels volgt, hoe energiezuiniger en duurzamer je woning is.

Let op de compactheid

Of een nieuwbouw of een bestaande woning energiebewust genoemd kan worden, hangt vooreerst af van de compactheid. Dat is de verhouding tussen de buitenoppervlakte en de inhoud van een gebouw. Hoe compacter een woning is, hoe minder buitenmuren ze heeft, en hoe minder energie er doorheen de muren verloren gaat. Een rijwoning is compacter en bijgevolg energiezuiniger dan een vrijstaande woning. Een rijwoning met hetzelfde volume als een vrijstaande woning en dezelfde isolatiediktes en luchtdichtheid heeft 30 % minder verwarmingskosten dan een vrijstaande woning.

Profiteer van de zon

Als de zithoek, eethoek en keuken naar het zuiden zijn gericht, kan je ’s winters via grote ramen een maximum aan zonlicht en warmte naar binnen halen. Zo kan je factuur voor verwarming en verlichting dalen met 5 tot 10 procent. Ruimtes die weinig verwarming nodig hebben, zoals de inkom, de berging en de wasplaats hebben het best weinig en kleinere ramen, en zijn aan de noord- en westzijde gegroepeerd.

Vermijd warmteverlies

Hoe beter een woning geïsoleerd is, des te minder warmte er doorheen de schil van een gebouw verloren gaat. In een goed geïsoleerde woning kunnen de verwarmingskosten dalen met 30 tot 40 procent. Bovendien volstaat dan een verwarmingssysteem met een minder hoog vermogen, en verbetert je woonkwaliteit. Tocht en koude blijven buiten, en tijdens de zomer wordt het binnen niet te heet.
Van essentieel belang is dat de isolatie correct is aangebracht, zonder onderbrekingen. Zoniet ontstaan er koudebruggen waarlangs de warmte naar buiten verdwijnt. Koudebruggen kunnen eveneens leiden tot zichtbare vochtplekken en geurhinder.

Vermijd oververhitting

Niet alleen een warme woning is belangrijk. In de warme periodes van het jaar is het even belangrijk dat er geen overhitting ontstaat en de woning koel blijft. Niet enkel een goed isolerende bouwsteen zal daartoe bijdragen, maar ook het totale concept van de woning. Reeds bij het ontwerp van het gebouw moet er vooreerst gekozen worden voor een juiste oriëntatie van de woning en een optimale indeling van de vertrekken binnenin. Ook overkragingen van de gevel kunnen ervoor zorgen dat de zon niet ongehinderd binnenschijnt en de woning toch niet moet inboeten aan lichtinval.

Hou de akoestiek in het oog

Een aangename woning is ook een woonst die zijn bewoners de nodige rust en stilte kan geven. Bij het ontwerp van de woning kan ook hier rekening mee gehouden worden. Een goede akoestiek kan met behulp van het juiste ruwbouwmateriaal flink op weg geholpen worden. Ook een juiste situering van de verschillende ruimtes in de woning voorkomt veel akoestische problemen. Bij voorkeur worden garage, badkamer, inkom, berging,… aan de lawaaierige kant van de woning ingepland, slaapkamers en leefruimtes aan de andere kant.

Kies milieuvriendelijke bouwmaterialen

Als je een duurzame woning wil bouwen is het belangrijk om naast het energiezuinige aspect van de woning ook oog te hebben voor de milieuvriendelijkheid van de materialen waarmee je je huis bouwt. Let er op dat je bouwmaterialen gemaakt zijn van milieuvriendelijke grondstoffen, die overvloedig in de natuur aanwezig zijn. De materialen moeten bovendien zeer lang mee gaan. Een duurzaam ruwbouwmateriaal heeft bij productie, verwerking en transport een laag energieverbruik en vermijdt het gebruik van schadelijke producten bij productie en onderhoud. Hou ook rekening met de energiebesparing die het materiaal realiseert in je woning en met zijn recycleerbaarheid.

Kiezen voor een energiezuinige, laagenergie- of passiefwoning?

ENERGIEZUINIGE WONINGEN

Sinds de invoering van EPB is energiezuinig bouwen een wettelijke verplichting, maar een lageenergiewoning of een passiefhuis is zeker het overwegen waard.

EPB ALS BASIS

Sinds 1 januari 2006 moet in Vlaanderen elke woning waarvoor een (ver)bouwaanvraag wordt ingediend, voldoen aan de wet inzake EnergiePrestaties en Binnenklimaat, kortweg EPB. Dit houdt in dat de woning moet voldoen aan welbepaalde eisen op het vlak van thermische isolatie (het Kpeil) en energieprestatie (het E-peil). Tevens ligt de maximale U-waarde van constructiedelen vast, moet een ventilatiesysteem worden voorzien, en moet het risico op oververhitting in de zomer worden beperkt

Een woordje uitleg

Maximaal K-peil

Het K-peil van een woning mag maximaal K45 zijn. Het K-peil is het totale isolatieniveau van een woning. Het houdt rekening met de warmteverliezen door de buitenmuren, het dak, de vloer en de vensters, en met de compactheid van de woning. Hoe lager het K-peil, hoe beter een woning is geïsoleerd en hoe minder warmteverliezen er zijn.

Maximaal E-peil

Het E-peil van een nieuwbouw mag niet hoger zijn dan E 100. Het E-peil is een maat voor het energieverbruik van een woning en de vaste installaties.
Hoe lager het E-peil, hoe energiezuiniger het gebouw en zijn installaties.

Het E-peil hangt af van:

de warmteverliezen (isolatie, beglazing,…)
de ventilatieverliezen
het rendement van de verwarmingsinstallatie en de warmwaterproductie
zonnewinsten
interne warmtewinsten (verlichting, apparatuur, personen)
het energieverbruik van pompen en ventilatoren

Maximale U-waarde

De U-waarde, uitgedrukt in W/m2K, staat voor de warmtedoorgangscoëfficiënt van een constructiedeel (ramen, dak, muren, vloeren…). Hoe lager de U-waarde van een constructiedeel, hoe minder warmte er doorheen dat constructiedeel verloren gaat. Volgens de EPB-regelgeving mag de Uwaarde van nieuwe, verbouwde of vervangen constructiedelen niet hoger zijn dan:

voor dak of plafond naar een niet-geïsoleerde zolder: 0,4 W/m2K
voor vensters, incl. het schrijnwerk: 2,5 W/m2K
voor het glas zelf: 1,6 W/m2K
voor buitenmuren: 0,6 W/m2K
voor vloeren op volle grond of boven een verluchte ruimte: 0,40 W/m2K
voor deuren en poorten: 2,9 W/m2K
voor ondergrondse wanden: 0,4 W/m2K

LAAGENERGIEWONING

Een laagenergiewoning gaat verder dan de norm. Zo’n woning heeft extra isolatiediktes in het dak, de muren en de vloer, een condenserende verwarmingsketel, radiatoren met een buitenvoeler, extra aandacht voor luchtdichtheid…
Het energieprestatiepeil van een laagenergiewoning haalt maximaal E60 en het isolatiepeil is lager dan K 30. Een laagenergiewoning verbruikt voor verwarming 50 à 60 % minder dan een klassieke woning en toch bedragen de meerkosten slechts 50 tot 100 euro per m2 grondoppervlakte.

Elementaire aandachtspunten van een laagenergiewoning zijn:

een grote compactheid
bij nieuwbouw een K-peil van 25 à 30
glas met een warmtedoorgangscoëfficiënt kleiner dan 1,3 W/m2K en goed isolerende raamprofielen
om de noodzaak van mechanische ventilatie te vermijden: per kamer is de glasoppervlakte best niet groter dan 1/5 tot 1/6 van de vloeroppervlakte
een goede luchtdichtheid: goed sluitend schrijnwerk, geen kieren of spleten
een correct bemeten verwarmingsinstallatie, bij voorkeur met radiatoren. Kies tussen een HR ketel met een klokkamerthermostaat in de woonruimte, een condensatieketel met buitenvoeler, instelklok en thermostaatkranen op alle radiatoren of een lucht/water- warmtepomp met een instelklok en thermostaatkranen op alle radiatoren
een juist bemeten systeem voor natuurlijke ventilatie met ventilatorafzuiging in de toiletten en de badkamers op het moment dat deze ruimten worden gebruikt. De ventilator kan op infrarood werken, of verbonden zijn met de lichtschakelaar
een aparte installatie voor warm tapwater, met lokale geisers op aardgas of een centrale boiler op aardgas

PASSIEFHUIS

Een passiefwoning past dezelfde principes toe als een laagenergiewoning, maar meer doorgedreven. Zo zijn de isolatiediktes het dubbele van bij laagenergiewoningen. Het energieprestatiepeil van een passiefhuis heeft een waarde van maximaal E30 en het isolatiepeil is lager dan K15. Een passiefhuis verbruikt over het algemeen vijf keer minder energie dan een traditioneel woonhuis, en tweemaal zo weinig energie als een laagenergiewoning. Om de naam passiefhuis te mogen dragen, mag de totale energievraag voor ruimteverwarming en koeling op jaarbasis niet méér bedragen dan 15 kWh per m2 woonoppervlakte. Tevens moet het totale jaarlijkse primaire energiegebruik voor ruimteverwarming, warm water, ventilatie en huishoudelijke apparaten minder zijn dan 120 kWh per vierkante meter. De lage warmtebehoefte wordt gerealiseerd door zes basisprincipes:

een doorgedreven isolatie van de schil. Om luchtlekken en koudebruggen te voorkomen, moet extra veel aandacht worden besteed aan het correct aanbrengen van de isolatielaag en aan aansluitdetails.
een extreme luchtdichtheid. Een passiefhuis moet letterlijk potdicht zijn, om te voorkomen dat warmte ‘weglekt’. Daarom moet extra aandacht worden besteed aan aansluitdetails (waar wand-, vloer- en dakconstructies op elkaar aansluiten).
een optimale benutting van de warmte en de energie van de zon. Bij passiefhuizen moeten glazen ramen en deuren een U-waarde hebben van minder dan 0,8 W/m2K. Daarvoor moeten drievoudige warmtereflecterende beglazing en speciaal thermisch geïsoleerde kozijnen worden gebruikt. Ook de oriëntatie, de plaatsing en de oppervlakte van het glas spelen een belangrijke rol.
energieterugwinning uit ventilatie. Doordat verse buitenlucht over het algemeen een lagere temperatuur heeft dan verontreinigende binnenlucht, treedt energieverlies op. In een passiefhuis wordt de energie uit de af te voeren lucht via een warmtewisselaar teruggewonnen.
gebruik van energiezuinige huishoudapparaten
gebruik van de passieve energie (warmte van de zon, warmteafgifte van mensen en apparatuur in huis…) om de woning te verwarmen.

Puur economisch blijken passiefhuizen geen optimale keuze te zijn. Als de investeringskosten in het gebouw en in het ventilatie- en verwarmingssysteem
worden afgewogen tegen wat men over 30 jaar (de verwachte gemiddelde gebruiksduur door één generatie van een woning) aan energiekosten heeft terugverdiend, dan blijken de investeringskosten hoger te liggen dan de opbrengsten. Een passiefhuis bevat haast dubbel zoveel isolatie als een gewone nieuwbouw, met veel dikkere buitenwanden tot gevolg. Daardoor is er een aangepaste fundering nodig. Bovendien moet een passiefhuis worden geventileerd met zo weinig mogelijk warmteverlies. Elke spleet en kier in zo’n woning moet dus hermetisch worden gedicht, en er moet een ventilatiesysteem met warmterecuperatie worden voorzien. Dat alles zorgt ervoor dat een passiefhuis per m2 grondoppervlakte 500 tot 800
euro (dat is ongeveer een kwart) méér kost dan een traditionele woning. Een passiefwoning scoort uiteraard wel zeer goed op ecologisch vlak.

De juiste beslissing

Energiezuinig bouwen, een minimum

Energiezuinig bouwen is sinds de invoering van de EPB-norm een minimum. Voor minder bouw je niet meer vandaag. De kwaliteit van de gekozen materialen en afwerking van het gebouw zal niet enkel tijdens het gebruik uw comfortgevoel bepalen, maar tevens zal het een grote rol spelen wanneer u uw woning ooit wil verkopen of verhuren. De toekomstige waarde hangt af van uw investeringen van vandaag.

Zorg voor een goede isolatie

De beste manier om energie te besparen is ervoor te zorgen dat uw woning voldoende geïsoleerd is. Belangrijk is een goede isolatie van het dak, de muren en de vloer en een goed verwarmingssysteem. Wil men verder gaan, dan kan men nog investeren in dure zaken zoals een volautomatisch ventilatiesysteem en zonnepanelen. Zelfs met de huidige subsidies zijn dit echter vrij dure uitgaven om energie te besparen.

Vermijd onnodige kosten

Om een juiste beslissing te kunnen nemen, overloopt u met uw architect alle mogelijke oplossingen in functie van het beschikbare budget. Met een uitgekiende indeling van de leefruimtes in de woning, die rekening houdt met de oriëntatie van het gebouw, kunnen al veel onnodige kosten voor verwarming en verlichting vermeden worden.